วัฒนา ปุญญฤทธิ์Wattana Poonyarit, My Open Profile Online

การจัดประสบกาณ์เพื่อพัฒนาคุณธรรมพื้นฐานเด็กปฐมวัย

                                                                                                   ผู้ช่วยศาสตราจารย์วัฒนา  ปุญญฤทธิ์

                                                                ธันวาคม  2552

                ­                        ……………….

                กระทรวงศึกษาธิการ  ได้ประกาศนโยบายเร่งรัดการปฏิรูปการศึกษา  โดยยึดคุณธรรมนำความรู้สร้างความตระหนัก  สำนึกในคุณค่าของปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง  ความสมานฉันท์  สันติวิธี วิถีประชาธิปไตย  โดยกำหนดคุณธรรมพื้นฐาน 8  ประการ  เพื่อเร่งปลูกฝังให้เกิดในเยาวชน  ให้พัฒนาไปสู่การเป็นบุคคลที่มีคุณธรรม  อยู่ร่วมกันอย่างสงบ สันติ  และมีความสุข ในสังคมแห่งความพอเพียง

                คุณธรรมพื้นฐาน  8  ประการดังกล่าว  ได้แก่ความขยัน  ประหยัด  ซื่อสัตย์  มีวินัย  สุภาพ  สะอาด  สามัคคี  มีน้ำใจ  ซึ่งคุณธรรมดังกล่าวนี้  สามารถพัฒนาให้เกิดขึ้นได้ตั้งแต่ระยะปฐมวัย  โดยการอบรม  สอนให้ทำ  นำให้ดู  สู่การฝึกหัด  ปฏิบัติจนเกิดเป็นลักษณะนิสัย  และเติบโตขึ้นเป็นพลเมืองที่มีคุณภาพ  มีคุณธรรมประจำใจ

คุณธรรมพื้นฐาน  ความหมายและตัวบ่งชี้

                การพัฒนาคุณธรรมให้กับเด็กปฐมวัยนั้น  ควรเริ่มตั้งแต่ทำการความเข้าใจถึงความหมายของคุณธรรมแต่ละด้านว่า  หมายความว่าอย่างไร  มีขอบเขตเพียงใดในเด็กปฐมวัย  และพฤติกรรมที่แสดงออกถึงความมีคุณธรรมนั้นๆ  มีลักษณะเช่นใด  ในที่นี้จะขอเสนอความหมายของคุณธรรมและขอบเขตที่พอเหมาะกับเด็กปฐมวัยและพฤติกรรมที่แสดงถึงคุณธรรมนั้นๆ ดังนี้

คุณธรรมพื้นฐานกับพฤติกรรมในเด็กปฐมวัย

คุณธรรมพื้นฐานกับพฤติกรรมในเด็กปฐมวัย

                จากข้อมูลดังกล่าวเห็นได้ว่า  การพัฒนาคุณธรรมนั้นทั้ง  8  ประการนั้น  หลายคนมองว่าเป็นสิ่งที่ยากเกินกว่าที่จะนำมาสอนเด็กปฐมวัย  แต่เมื่อพิจารณาถึงพฤติกรรมที่สามารถพัฒนาให้กับเด็กปฐมวัยนั้น  จะเห็นได้ว่าเป็นสิ่งที่เป็นไปได้ อาศัยหลักการพัฒนาพฤติกรรมที่ทำอยู่แล้วในการจัดประสบการณ์ประจำวันให้กับเด็ก  ก็สามารถพัฒนาคุณธรรมให้แก่เด็กปฐมวัยได้โดยไม่ยาก

จัดประสบการณ์อย่างไรให้เกิดคุณธรรมพื้นฐาน

                การจัดประสบการณ์เพื่อพัฒนาคุณธรรมให้กับเด็กปฐมวัยนั้นมีแนวคิดจากทฤษฎีพื้นฐาน ดังนี้

                1.  ทฤษฎีการให้เหตุผลเชิงจริยธรรมของโคลเบอร์ก

                                โคลเบอร์ก (Kolhberg) นักจิตวิทยาด้านจริยธรรมอธิบายถึงเด็กปฐมวัยว่ามีพัฒนาการทางจริยธรรม ในขั้นแรกของทฤษฎีคือระดับก่อนกฏเกณฑ์  โดยแบ่งออกเป็น 2 ขั้นย่อย ดังนี้

                ขั้นตอนที่ 1  การหลีกเลี่ยงการลงโทษและการทำตามคำสั่ง   (Punishment and obedience orientation) การประพฤติของเด็กในวัยนี้จะปฏิบัติตามกฏเกณฑ์เพื่อหลีกเลี่ยงการลงโทษ  การตัดสินใจว่าสิ่งใดทำถูกหรือไม่จะตัดสินจากผลของการกระทำ ถ้าถูกลงโทษถือว่าการกระทำนั้นไม่ดี  ไม่ควรกระทำ

                ขั้นตอนที่ 2  การปฏิบัติเพื่อหวังรางวัลส่วนตัว (Personal reward oreintation) เด็กจะนำความต้องการของตนมากำหนดสิ่งที่ถูกและผิด  ถ้าทำสิ่งใดตามความต้องการของตนแล้วได้รับคำชมเชย  ยอมรับจากผู้ใหญ่ เด็กจะคิดว่าเป็นสิ่งที่ถูกต้อง

                จากทฤษฎีของโคลเบอร์ก ในการนำมาใช้พัฒนาคุณธรรมคือ ผู้ใหญ่ต้องเลือกพิจารณาและตัดสินว่าสิ่งใดเป็นคุณธรรมที่ต้องการแล้วนำมาสอนเด็กโดยการบอกกล่าว อบรม สั่งหรือกำหนดให้ทำ  โดยตกลงกับเด็กว่าหากไม่ทำตามที่กำหนดกันไว้จะมีความผิด  และหากเด็กแสดงพฤติกรรมที่เหมาะสมผู้ใหญ่จะให้รางวัล  ชมเชย และแสดงการยอมรับการกระทำนั้นๆ เด็กจึงเกิดการเรียนรู้ถึงการแสดงหรือการกระทำที่ถูกและผิด

                2.  ทฤษฎีการเสริมแรงของสกินเนอร์

                สกินเนอร์  (Skinner)m  นักจิตวิทยาการเรียนรู้กลุ่มพฤติกรรมนิยม อธิบายถึงพฤติกรรมของคนที่เกิดจากผลของปฏิสัมพันธ์ทางสังคม  ผลของการแสดงพฤติกรรมนั้นจะเป็นตัวบ่งชี้ว่าพฤติกรรมนั้นจะมีแนวโน้มเกิดขึ้นอีกหรือไม่ในสถานการณ์ที่คล้ายกับสถานการณ์เดิม  ถ้าเกิดขึ้นอีกเรียกผลพฤติกรรมนั้นว่าการเสริมแรงทางบวก  แต่ถ้าไม่เกิดขึ้นอีก เรียกผลของพฤติกรรมนั้นว่าการลงโทษ  ดังนั้นจึงอธิบายว่าการเรียนรู้ด้านคุณธรรมจริยธรรมในเด็กปฐมวัยนั้น  จะเรียนรู้ผ่านการเสริมแรงและการลงโทษ  ถ้าแสดงพฤติกรรมใดแล้วได้รับการเสริมแรงเด็กจะทำพฤติกรรมนั้นซ้ำอีก  แต่ถ้าแสดงพฤติกรรมใดแล้วถูกลงโทษ  เด็กจะหยุดการกระทำนั้นๆ

                จากทฤษฎีของสกินเนอร์  ในการนำมาพัฒนาคุณธรรมในเด็กปฐมวัย คือ ผู้ใหญ่ต้องกำหนดพฤติกรรมที่พึงประสงค์  เมื่อเด็กแสดงพฤติกรรมที่เหมาะสมให้รางวัล  เสริมแรงทางบวก ถ้าแสดงพฤติกรรมที่ไม่พึงประสงค์ให้ลงโทษ  เด็กจะเรียนรู้จากผลการกระทำที่ถูกและผิด

                3.  ทฤษฎีทางสังคมของแบนดูรา

แบบดูรา  ( Bandura)  นักจิตวิทยาสังคม  อธิบายว่า  เด็กปฐมวัยเรียนรู้พฤติกรรมทางสังคมทั้งดีและไม่ดีจากการสังเกตตัวแบบ  ทั้งตัวแบบในชีวิตจริงและตัวแบบที่เป็นสัญลักษณ์  ตัวแบบนี้จะทำหน้าทั้งสร้างหรือระงับพฤติกรรม  การพัฒนาพฤติกรรมที่พึงประสงค์หรือพฤติกรรมคุณธรรมตามแนวคิดนี้ คือ  การสร้างและเลือกตัวแบบที่ดีให้เด็กสังเกต  โดยผ่านกระบวนการ 4 ขั้นตอน คือ ขั้นตอนที่ 1)  กระบวนการเสนอให้เห็นตัวแบบที่ดี  เมื่อตัวแบบแสดงพฤติกรรมดีจะได้รับการเสริมแรง  ขั้นตอนที่ 2) กระบวนการเก็บจำ  เมื่อเด็กสังเกตตัวแบบแสดงพฤติกรรมดีแล้วได้รับการเสริมแรง  เด็กจะจดจำพฤติกรรมนั้นกับสถานการณ์ที่สัมพันธ์กัน  ขั้นตอนที่ 3)  กระบวนการกระทำ  เมื่อเผชิญกับสถานการณ์  เด็กจะนำข้อมูลที่เก็บไว้ในความคิดมาสู่การกระทำ  เพื่อให้ได้ผลเหมือนตัวแบบ  ขั้นตอนที่ 4)  กระบวนการจูงใจ  เมื่อเด็กนำพฤติกรรมตามตัวแบบมาแสดงในสถานการณ์ที่สัมพันธ์กัน  โดยคาดว่าจะได้รับการเสริมแรง จึงควรได้รับการเสริมแรงเพื่อเป็นการจูงใจและสนับสนุนให้แสดงพฤติกรรมที่พึงประสงค์

                จากทฤษฎีของแบนดูรา  ในการนำมาใช้ในการพัฒนาคุณธรรมเด็กปฐมวัยคือ การเลือกตัวแบบที่ดีให้เด็กสังเกตและจดจำ  และให้การเสริมแรงเมื่อเด็กทำพฤติกรรมที่เหมาะสมตามตัวแบบ  รวมทั้งการสังเกตตัวแบบที่แสดงพฤติกรรมที่ไม่ดีแล้วถูกลงโทษ  เพื่อเป็นการระงับหรือยับยั้งพฤติกรรมที่ไม่พึงประสงค์

                4.  ทฤษฎีสังคมและวัฒนธรรมของไวก็อตสกี้

                ไวกอ็ตสกี้ (Vygotsky) นักจิตวิทยาสังคมวัฒนธรรม อธิบายถึงการเรียนรู้ทางสังคมจากการทำงาน เล่น และมีปฏิสัมพันธ์ระหว่างเด็กกับกลุ่มเพื่อนและกับผู้ใหญ่  ระหว่างที่ทำกิจกรรมด้วยกัน  เด็กจะแลกเปลี่ยนเรียนรู้ทั้งด้านความคิดและการกระทำกับผู้อื่น  เด็กจะเรียนรู้ว่าพฤติกรรมใดเป็นสิ่งที่กลุ่มยอมรับ  และพฤติกรรมใดเมื่อแสดงออกแล้วไม่เป็นที่ยอมรับ  การเรียนรู้ทางสังคมจึงเกิดขึ้น  และเด็กจะจำพฤติกรรมนั้นไปใช้ในโอกาสต่อๆไป

                จากแนวคิดนี้  นำมาใช้ในการพัฒนาคุณธรรมสำหรับเด็กปฐมวัย  คือการจัดกิจกรรมให้เด็กทำงานหรือเล่นรวมกันเป็นกลุ่ม  รวมทั้งการช่วยเหลือแนะนำจากผู้ใหญ่  ทำให้เด็กเกิดการแลกเปลี่ยนความคิด การยอมรับผู้อื่น  การปรับปรุงตนเพื่อให้เป็นที่ยอมรับของกลุ่มโดยครูเป็นผู้คอยสนับสนุน

แนวทางการนำทฤษฎีมาสู่การปฏิบัติได้ ดังนี้

                1.  การเลือกคุณธรรมมาสู่พฤติกรรมที่ต้องการพัฒนาทั้งนี้ได้แก่คุณธรรมพื้นฐาน 8 ประการ คือ ขยัน  ประหยัด  ซื่อสัตย์  สุภาพ  สะอาด มีวินัย  สามัคคี  มีน้ำใจ 

                2.  การนำคุณธรรมที่กำหนดไว้มาระบุเป็นพฤติกรรมที่เด็กพึงกระทำ โดยร่วมกันตกลงและมอบหมายให้กระทำหรือร่วมกันกำหนดกติกา กฏเกณฑ์  (ดังตารางตัวบ่งชี้ตามคุณธรรมในตอนต้น) 

                3.  การจัดสภาพแวดล้อมทั้งทางกายภาพและจิตภาพ  เพื่อให้เด็กซึมซับรับรู้  และสอดคล้องกับการประพฤติปฏิบัติของเด็ก  เช่น การจัดห้องเรียนที่สะอาด  สวยงาม  มีที่ทิ้งขยะที่ชัดเจน  หรือจัดผ้าเช็ดมือไว้ใกล้กับอ่างน้ำ  ให้เด็กล้างและเช็ดมือหลังจากทำกิจกรรม  เหล่านี้จะช่วยฝึกและสนับสนุนพฤติกรรมการดูแลรักษาความสะอาดของตนเองตามคุณธรรมด้านความสะอาด เป็นต้น

                4.  การเป็นตัวอย่างที่ดี  เนื่องจากครูเป็นบุคคลที่ใกล้ชิดกับเด็ก  เป็นผู้ที่เด็กให้ความเคารพนับถือ  เด็กจะคอยสังเกตและจดจำพฤติกรรมที่แสดงในสถานการณ์ต่างๆของครู  ดังนั้นครูจึงต้องเป็นตัวอย่างที่ดีทั้งกิริยา  ท่าทาง  การแสดงออก  การรักษาข้อตกลง  นอกจากนี้ครูยังมีบทบาทในการเข้าไปร่วมทำกิจกรรมกับเด็กเพื่อให้เรียนรู้ผ่านความคิดเห็น  ข้อแนะนำจากครู  รวมทั้งการระงับยับยั้งพฤติกรรมที่ไม่พึงประสงค์ของเด็ก

                5.  การสอนที่ให้เด็กเรียนรู้จากคำสอนโดยตรงจากครูในสถานการณ์ต่างๆ   การชี้ให้ดูตัวแบบ  และการให้การเสริมแรงทางสังคมเมื่อเด็กแสดงพฤติกรรมที่เหมาะสม และการจัดกิจกรรมให้เด็กได้ทำงานเป็นกลุ่มร่วมกัน  ซึ่งจะทำให้เด็กได้เรียนรู้พฤติกรรมที่เข้ากับสังคม

หลักการจัดประสบการณ์เพื่อพัฒนาคุณธรรม

                การจัดประสบการณ์เพื่อพัฒนาคุณธรรมในเด็กปฐมวัยนั้น  เป็นการพัฒนาด้านจิตพิสัยของเด็ก  ซึ่งต้องใช้การพัฒนาโดยการให้ลงมือปฏิบัติซ้ำๆอย่างต่อเนื่อง  และใช้ระยะเวลา โดยมีหลักการของการจัดประสบการณ์ ดังนี้

                1.  การจัดประสบการณ์ผ่านการทำกิจกรรมประจำวัน  โดยกำหนดพฤติกรรมที่พึงประสงค์ในกิจกรรมที่เด็กปฏิบัติ  ตั้งแต่เข้าสู่สถานศึกษา  เช่น การกำหนดหน้าที่ที่ต้องกระทำในแต่ละวัน  การดูแลให้ปฏิบัติตามกติกา ข้อตกลง  การกำหนดตารางและเวลาของการทำกิจกรรมต่างๆฯลฯ  ทั้งนี้ จะต้องเป็นไปตามการดำเนินกิจกรรมตามปกติ

                2.  การยึดมั่นในข้อตกลง  เนื่องจากเด็กปฐมวัยจะเรียนรู้คุณธรรมจากสิ่งที่ผู้ใหญ่บอกหรือกำหนด  การกำหนดพฤติกรรมเหล่านั้นต้องอธิบายให้เด็กเข้าใจถึงข้อดีของพฤติกรรมที่พึงประสงค์  ข้อเสียของพฤติกรรมที่ไม่พึงประสงค์  และกำหนดร่วมกันในการกระทำต่างๆของเด็กโดยต้องชัดเจนว่าพฤติกรรมใดดี  หรือพฤติกรรมใดที่ไม่ดี  และกำหนดถึงผลที่จะเกิดขึ้นต่อการกระทำนั้นๆ  และเมื่อนำสู่การปฏิบัติ ครูและเด็กต้องยึดมั่นในข้อตกลงตามที่กำหนด

                3.  ความสม่ำเสมอ คงเส้นคงวา ทั้งนี้เมื่อกำหนดกติกา ข้อตกลงใดๆแล้วจะต้องประพฤติปฏิบัติอย่างคงที่  เคารพข้อตกลงนั้นๆ  ครูมีบทบาทในการเสริมแรงและต้องให้การเสริมแรงทันทีที่เด็กแสดงพฤติกรรมที่พึงประสงค์  และต้องปฏิบัติอย่างสม่ำเสมอเพื่อให้เด็กเกิดพฤติกรรมที่คงที่  และพัฒนาไปสู่การเกิดลักษณะนิสัย  ขณะเดียวกันครูต้องปฏิบัติกับเด็กทุกคนในลักษณะเดียวกัน  เพื่อให้เด็กรับรู้ถึงความยุติธรรม ไม่ลำเอียง

                4.  การขอความร่วมมือกับผู้ปกครอง  ทั้งนี้การฝึกฝนพฤติกรรมต่างๆคงไม่ใช่เฉพาะขณะที่เด็กอยู่ในสถานศึกษา  เมื่อเด็กกลับไปบ้านจะใช้ชีวิตส่วนใหญ่อยู่กับผู้ปกครอง  ดังนั้น  ผู้ปกครองและครูควรได้ร่วมมือกันพัฒนาพฤติกรรมเด็กโดยการฝึกฝน ดูแลปฏิบัติกับเด็กในแบบอย่างเดียวกัน  เพื่อให้เด็กเกิดการเรียนรู้พฤติกรรมที่พึงประสงค์และไม่เกิดความขัดแย้งในความคิดว่าสิ่งใดดีหรือไม่ดี

การออกแบบการจัดประสบการณ์เพื่อพัฒนาคุณธรรมโดยวิธีจัดประสบการณ์แบบร่วมคิดร่วมปฏิบัติ     ร่วมสรุป

                เมื่อกำหนดพฤติกรรมที่พึงประสงค์ของคุณธรรมแต่ละด้านแล้ว  ครูจะนำมาออกแบบการจัดประสบการณ์ในกิจกรรมประจำวัน  โดยกำหนดไว้ในวัตถุประสงค์การสอนด้านจิตพิสัยในทุกแผนประสบการณ์  และกำหนดขั้นการสอน  การวัดและประเมินผลให้สอดคล้องกัน  ในที่นี้จะขอยกตัวอย่างการออกแบบประสบการณ์  แบบบูรณาการในกิจกรรมเสริมประสบการณ์และกิจกรรมสร้างสรรค์ ดังนี้

                วิธีการจัดประสบการณ์แบบร่วมคิดร่วมปฏิบัติและร่วมสรุป ประกอบด้วย 3 ขั้นตอน ดังนี้

วิธีการจัดประสบการณ์แบบร่วมคิดร่วมปฏิบัติ ร่วมสรุป

                จากที่กล่าวมาแสดงให้เห็นถึงการจัดประสบการณ์เพื่อพัฒนาคุณธรรมพื้นฐานของเด็กปฐมวัย  โดยอาศัยหลักการให้เด็กได้รับประสบการณ์ผ่านกิจกรรมประจำวัน  โดยการดูแล ให้การอบรม สอนและฝึกปฏิบัติอย่างสม่ำเสมอ การรับรู้ถึงผลการกระทำและการจดจำ นำสิ่งที่ดีมาประพฤติปฏิบัติ  ประกอบกับการได้ฝึกคิด วิเคราะห์ รับรู้เหตุผลของการมีคุณธรรม  ซึ่งเป็นพื้นฐานของการเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์

เอกสารอ้างอิง

ประภาพรรณ  เอี่ยมสุภาษิต. (2537). ประมวลสาระชุดวิชาหลักการและแนวคิดทางการปฐมวัยศึกษา.

                     หน่วยที่ 6. นนทบุรี : มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช.

วัฒนา  ปุญญฤทธิ์. (2552).  การพัฒนาจริยธรรมในเด็กปฐมวัย.www.poonyarit.com.สืบค้นเมื่อ                    10  ธันวาคม  2552.

สมโภชน์  เอี่ยมสุภาษิต. (2537).  ประมวลสาระชุดวิชาหลักการและแนวคิดทางการปฐมวัยศึกษา.               หน่วยที่ 7. นนทบุรี : มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช.

Estes, L.S. (2004). Essentials of child care and early education. Boston : Pearson Education, Inc.